Kulturoznawstwo

DSW - miejsce dla Ciebie

Poradnia językowa

PORADNIA JĘZYKOWA

 

 

Samotrzeć


Droga Redakcjo,
niedawno pewien znajomy użył słowa samotrzeć w znaczeniu samodzielnie. Mam wątpliwości, czy słusznie.

 

Anna

 

Droga Anno,
dobrze, że masz wątpliwości. Znajomy popełnił pomyłkę - samotrzeć nie znaczy samotnie, tylko "sam z dwoma, czyli w trójkę". W zrozumieniu tego słowa pomóc może analiza częstego połączenia "Święta Anna Samotrzecia". Otóż owa święta przedstawiana jest przecież na słynnym obrazie Leonarda da Vinci wraz z Maryją i Dzieciątkiem (ten układ - jeden plus dwa - jest zresztą stałym motywem ikonicznym). Na usprawiedliwienie znajomego dodać można, że wyraz ten (podobnie jak samowtór) nie jest już dziś używany, nie notują go już także najnowsze słowniki.

 

Redakcja

 

*

 

Aleja czy aleja

 

Droga Katedro,

wyjaśnij, proszę, dlaczego piszemy: aleja Mickiewicza, ale Aleje Ujazdowskie albo Aleje Jerozolimskie. Pozdrawiam serdecznie

                                                                                                                                                             Justyna

 

Droga Justyno,

choć wygląda to nielogicznie, to jednak rządzi się prostą zasadą: jeśli w nazwie wyraz aleja występuje w liczbie pojedynczej, powinien być zapisywana  małą literą, zaś z liczbie mnogiej – dużą. Pozdrawiamy serdecznie

                                                                                                                                                             Katedra

 

*

 

Wielkanocy czy Wielkiejnocy

 

Droga Katedro,

w związku ze zbliżającymi się świętami składam wszystkim znajomym życzenia. Mam dylemat: czy życzyć dobrych Świąt Wielkiejnocy, czy może Wielkanocy albo też Wielkiej Nocy? Proszę szybko rozstrzygnąć ten dylemat, bo święta tuż, tuż. Pozdrawiam.

Agnieszka

 

Droga Agnieszko,

spieszymy z odpowiedzią na Twoje pytanie. Otóż wszystkie podane przez Ciebie formy są poprawne. Wielkanoc jest szczególnym rodzajem zrostu, a mianowicie takim, w którym człon pierwszy może występować w formie odmiennej i nieodmiennej, a dodatkowo możliwy jest tu jeszcze zapis Wielkiej Nocy, szczególnie jeśli chcemy podkreślić, że była to Noc naprawdę szczególna. Wypisuj więc szybciutko kartki, a my życzymy Ci radosnych Świąt Wielkiej Nocy.

Katedra


*

 

Oddziałuję czy oddziaływuję


Droga Katedro!

Mam wielkie wątpliwości dotyczące formy oddziaływuję. Słyszy się ją powszechnie, ale czy jest poprawna? Chciałabym właściwie oddziaływać na umysły młodych ludzi, więc proszę o rozstrzygnięcie tej wątpliwości.

Justyna


Droga Justyno!

Oczywiście właściwą formą jest oddziałuję, nie zaś oddziaływuję. Ta ostatnia powstała ze zmieszania dwu form: oddziałuję i oddziaływam, obu poprawnych, ale odsyłających do innych koniugacji. Niepoprawna jest też więc, często słyszana, forma imiesłowowa oddziaływujący. Imiesłów ten poprawnie będzie brzmieć: oddziałujący bądź oddziaływający.

Katedra

 

 

*

 

 

Słodkokwaśny czy słodko-kwaśny


Droga Katedro,

pod wpływem Waszej Kuchni Literackiej postanowiłam nauczyć się gotować i kupiłam na obiad sos słodkokwaśny, no a może właśnie słodko-kwaśny albo słodko kwaśny? No i nie wiem, jak to właściwie jest z tą pisownią przymiotników złożonych. Bardzo proszę o poradę.

Justyna


Droga Justyno,

zasada jest prosta, choć akurat w tym wypadku wcale nie jednoznaczna. Przymiotniki złożone z dwóch członów równorzędnych znaczeniowo piszemy zawsze z łącznikiem (flaga biało-czerwona, czyli biała i czerwona), zaś z członów nierównorzędnych znaczeniowo (w których pierwszy doprecyzowuje jedynie znaczenie zawarte w członie drugim) piszemy łącznie (suknia jasnoniebieska – niebieska w jasnym odcieniu). W wypadku sosu słodko-kwaśnego wydaje się, że rozsądniej byłoby zastosować łącznik (jest to sos słodki i kwaśny zarazem), ale nie wykluczalibyśmy pisowni łącznej (sos jest kwaśny z nutą słodką). Tak czy inaczej – życzymy smacznego.

Katedra


*


Umberta czy Umberto


Szanowna Katedro,

W wolnych chwilach (których mam, niestety, niewiele) lubię poczytać dobrą literaturę. Ostatnio kupiłem najnowszą książkę Umberto Eco. A może Umberta Eca? Albo Umberta Eco? Proszę rozstrzygnąć mój dylemat.

Paweł


Drogi Pawle,

jak wiesz, język polski jest językiem fleksyjnym, więc najpoprawniejszy wariant to wariant drugi (Umberta Eca), bo choć nie wszystkie imiona i nazwiska obce w polszczyźnie odmieniamy, to akurat imiona męskie zakończone na -o oraz nazwiska włoskie zakończone na -o będą odmieniać się tak, jak choćby polskie nazwisko typu Bodzio. Możliwy jest także wariant z odmienionym imieniem i nieodmienionym nazwiskiem (Umberta Eco), na marginesie dodajmy, że i najczęściej używany. Korzystamy tu z liberalnej zasady, mówiącej, że w szczególnych przypadkach możemy deklinować wyłącznie łatwe fleksyjnie imię, a nazwisko pozostawić w mianowniku. Możesz więc, Pawle, wracać do lektury.

Katedra


*


Antropolodzy czy antropologowie


Droga Katedro!

Jak poprawnie powiedzieć: Moi drodzy przyszli antropologowie czy też Moi drodzy przyszli antropolodzy. Z tym problemem borykam się co roku, w Was cała nadzieja.

Marcin


Drogi Marcinie!

Bardzo wiele polskich rzeczowników osobowych może w mianowniku liczby mnogiej przybrać końcówkę –i (–y) bądź –owie. Obie formy są więc poprawne, choć ta druga zaznacza nasz szacunek do tej grupy zawodowej (końcówka –owie stosowana jest bowiem w polszczyźnie w rzeczownikach oznaczających godności i stanowiska, czasem też nazwy narodów) i dlatego gorąco ją właśnie polecamy.

Katedra


*


Niemowlęta czy niemowlaki


Droga Katedro,

od jakiegoś czasu dręczy mnie poważny problem. Otóż nie wiem, czy nowo przybyli członkowie mojej rodziny to niemowlęta czy niemowlaki. Pomożecie?

Ania


Droga Aniu,

oczywiście, że pomożemy. Dzisiejszy niemowlak jest formą historycznie wtórną wobec postaci niemowlę, ale całkowicie poprawną. Trzeba jednak pamiętać, że słowniki stawiają przy tym słowie kwalifikator potoczności, w sytuacjach oficjalnych więc używajmy formy niemowlę.

Katedra


*


Megakariera przedrostka mega


Droga Katedro,

jest styczeń, czas promocji. W sklepie widziałam napis: „przyjdź do nas, jest mega promocja”. Czy jest to pisownia poprawna?

Iza


Droga Izo,

jest to oczywiście błąd. Przedrostki takie jak super-, ekstra- czy właśnie mega- mają w polszczyźnie pisownie łączną. Osobiście uważamy, że wspomniany przez Ciebie przedrostek jest nadużywany, nie polecamy go więc w nadmiarze.

Katedra


zdj 4
"Bardziej ryzykujący ryzykują wypowiadanie" (M.H.)